E-işletmelerin dünyaya etkisi

24.01.2010

Bir önceki krizde, 2000-2001 yıllarında, “nokta com” şirketlerinin hisselerinden oluşan balon patlamıştı. Tamam, tamam, açıklayacağım. Bu şirketler, internet üzerinden iş yapan, mal satan, müzayede yapan, çöpçatanlık ve daha bin türlü hizmet sunan şirketlerdi. Google, Yahoo, Ebay gibi şirketler. Bunlar 1990’lar boyunca yeni ve ilginç oldukları için iş hacimleri hızla büyüdü. Üniversitede okurken bir dizüstü bilgisayar ve bir fincan kahveyle kurduğu şirketi yüz milyonlarca dolara satan gençler gazetelere manşet oldu. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte gelecekte büyümeye hep devam edeceklerine inanılan bu şirketlerin hisse senetleri kapış kapış kapışıldı ve müthiş değerlendi. Hisselerin değeri, şirketlerin gerçek değerinin kat kat ötesine çıktı.

Kaçınılmaz olarak bu balon birgün patladı. Şirketler battı, hisselerinin değeri sıfıra düştü. Balon patlayınca, birincisi, borsalar sarsılıyor; ikincisi, elindeki değerli “nokta com” hisselerini teminat olarak gösterip kredi almış olanlar bankalara borç takıyor; üçüncüsü, hisse sahibi olduğu için kendini zengin zannederken bol bol harcama yapanlar, hiç harcama yapmaz oluyor, tüketim azalıyor, ekonomi daralmaya başlıyor.

Söylemeye herhalde gerek yok, “nokta com” şirketlerinin hemen hepsi Amerikan şirketiydi ve balon 2000-2001’de patladığında, Amerika’da patladı. Amerikan hükümeti, patlamanın yayılmasını, tüm ekonomiyi etkilemesini engellemek için piyasalara oluk oluk para akıttı.

Bu para halkın cebine değil, bankalara akıtıldı elbet. Faizler düşürüldü, kredi almak kolaylaştırıldı, tüketim özendirildi. Hükümetin döktüğü paraları bankalar tüketim ve konut kredisi olarak vermeye başladı. Verecekleri makul kişiler (yani borcunu ödeyebilecek kişiler) tükendiğinde, makul olmayan kişilere (yani hiçbir garanti gösteremeyen, borç ödeme yeteneği olmayan kişilere) vermeye başladılar. Kredi alan herkes konut aldıkça, ev fiyatları yükselmeye başladı. Ev fiyatları yükseldikçe, ev sahipleri kendilerini zengin hissedip daha çok kredi aldı, daha çok tüketim yaptı. Ve bir balon daha şişmeye başladı.

Kategori: Kişisel